Tüzel varlığın özgür iradesi var mı?

Begum Erenler yorumunda şöyle diyor:

O ‘tüzel varlık’ dediğin şirketler de insanlardan oluşuyor. Kararları insanlar alıyor, insanların yönetiminde oralar. […]

‘Tüzel varlık’ dediğin insanın ta kendisi. Ve hatta benim içimde bile var ondan minik bir tane, hepimizde var; gücü seven taraf, ölümden korkan, sahip olmakla tatmin olan taraf. Aynen her birimizin içinde bir Julia Roberts olduğu gibi. O filmi seslendirmiş, sen tutup blog yazıyosun, ben de bunu. Ne farkeder ki o da ego, seninki de, benimki de.

Tüzel varlık, Julia, sen, ben hep biriz be Ahmet. Ne başımıza geldiyse senle benim, tüzelle tüzel olmayanın, julia’yla ayşe’nin farklı olduğunu (ayrılık bilincini) zannettiğimizde geldi zaten

* * *

Benim yorumum:

Ben de varoluşun tekliğine inanıyorum. Her yüzey sadece tanımlanırsa vardır. Ama farklılıkların da olduğuna inanıyorum.

Tüzel varlıklarla insanlarla ilişkisine gelince. Bu konuda da sana bir ölçüde katılıyorum ama bu zaten en eski felsefi konulardan biridir: Yani nokta mı önce gelir çizgi mi? Sen tüzel varlık “insanın ta kendisi” derken çizginin noktalardan meydana geldiğini söylüyorsun. Ben çizginin önce geldiğini söylüyorum. Veya nokta ile çizginin ayrı şeyler olduklarını.

V formasyonu ile uçan kazlara baktığımda ben V’yi yeni bir organizma olarak görüyorum. Tabii ki V formasyonunu yapan kazlardır ve kazların birbirleri ile olan uyumudur. Kazlar olmasa V formasyonu da olmazdı. V formasyonu kendi başına hareket edemez gibi geliyor bize ama belki de ediyordur çünkü her kaz bireyselliğini kaybediyor ve formasyon için çalışıyor.

Daha iyi bir örnek belki de insan vücudunda ortakyaşam ilişkisi içinde yaşayan bakterilerdir. Bu bakterilerden bağırsaklarda yaşayanları bizim hareketlerimizi yönlendirirler. Ama biz kararlarımızı bakteriler veriyor demiyoruz. (Bunları yazarken bakterilerin kararlarımızı verdiğini kabul etsek iyi olurdu diye düşündüm.) Bu bakteriler acıkınca onları beslemem için beni harekete geçirirler. Üstelik onlar “ben”den çok daha derin bilgiye sahiptirler ve sinir sistemini direk olarak etkileyebildikleri için de onların buyruklarına “ben”in mantık yürüterek karşı koyması mümkün değildir. Nasıl ki, sıcak bir sobaya dokununca ancak elimizi çektikten sonra elimizi çektiğimizin farkına varırsak, bu bakteriler de aynı refleks sistemine direk olarak kumanda verebildikleri için onlara mantık ile karşı koymak imkansızdır. Ben kendi kendime “diyetteyim, çukulata yemiycem” diye söz veriyorum ama bir de bakıyorum bakteriler markete gitmek için beni yönlendirmişler ve çukulata almışım yiyorum.

Ergenlik çağında kendimizin, yani “ben”in yaptığını zannettiğimiz hareketlerimiz, hep içimizde yaşayan bu görünmez yaratıkların buyrukları değil midir? Her yaş döneminde bir ortakyaşam kolonisi güçlü olup diğerlerine galebe çalabilir. Genelde bu hareketlerin sebebi olarak “hormonlar” gösterilir ama asıl sebepler içimizde yaşayan bu görünmez ortakyaşam kolonileridir. Bu konuyu daha yeni yeni anlamaya çalışıyorum ben.

Kararlarımızı onlar verdiği halde biz kendimizi bakteri olarak görmeyiz. Kendimizi “ben” dediğimiz bir üst varlık veya farkındalık olarak görürüz. Tüzel kişi de aynı böyledir bence. Tüzel varlık da kendi başına hareket edebilen bir varlıktır. Tüzel varlığın özgür iradesi var mıdır? Bence vardır. İnsanlarla tüzel varlığın ilişkisi insan bedeninin bakterilerle olan ilişkisinin aynısıdır.

Peki neden böyle düşünüyorum? Noktaların, yani bireylerin ve bakterilerin sürekliliği yoktur, belki de ondan. Onlar gelip geçiçidir ama çizgi yani beden ve tüzel varlık kalıcıdır.

Bir futbol takımı da böyle değil midir? Futbol takımı insanlardan meydana gelmiş gibi gelir ama düşününce bunun böyle olmadığını anlarız. Futbol yorumcuları bu detaya pek dikkat etmezler. Mesela, şöyle konuşabilirler: “Fenerle Cimbom 371. kez karşı karşıya gelecekler. Fener 370 maçın 141’ini kazanmış. Galatasaray ise 117 kez galip gelmiş.” Peki bugünün Galatasaray’ı ile 1907’deki ilk derbiye çıkan Galatasaray aynı takım mı? Hayır. Ne futbolcular, ne teknik direktör, ne yönetim, hiç bir şey aynı değil. Aynı kalan tek şey Galatasaray arması. Ama arma da sahaya çıkıp futbol oynamıyor! Yani Galatasaray takımı bir tüzel varlık olarak futbolculardan ayrı bir varlıktır.

Şirketler de tüzel varlıklardır ve bu varlıkları hukuki bir andlaşma ile yaratanlar insanlardır. Hatta şirketlerin önemli kararlarını verenler de sanki insanlarmış gibi gözükür. Ama aynı V formasyonunda uçan kazlar gibi şirketin yönetim kurulu da insan olarak karar veremezler onlar şirket olarak karar vermek durumundadırlar. Ben bir kaç büyük şirkette çalıştım. Çalışanların şirketle özdeşleşme mecburiyetleri vardı. Özdeşleşmeyenler zaten şirketten atılırlar. CEO’lar gelir gider ama şirket baki kalır. Şirketin aldığı kararlar, şirketin misyonu, kültürü ve hukuğuna göre verilir ve kararı veren hiyerarşidir, bireyler değil. Şirket çalışanları olan insanlar birey olarak karar veremezler. V formasyonunun elemenı olan bir kazın bireysel karar veremiyeceği gibi. En azından ben öyle olduğunu düşünüyorum.

İnsanların da bir dereceye kadar tüzel varlıkların davranışlarında etkili olduğunu kabul ediyorum. Ama tüzel varlığı kendi misyonu için hareket eden insanlardan ayrı bir varlık olarak görüyorum. Tüzel varlığın insanın ta kendisi olduğunu kabul etmiyorum.

Aslında ben varlığın bir olduğunu düşündüğüm için şirketlerin ve devletlerin bedeni olmadığı halde canlı varlıklar olduklarını düşünüyorum.

İnsanla tüzel varlık birdir diyorsun. Buna da katılıyorum ama senin demek istediğin anlamda olmayabilir.

Ortakyaşam halinde yaşayan iki cinsin bütününe bakıp onları tek bir varlık olarak görebiliriz. Tüzel varlıkla insan ortakyaşam halinde yaşadıkları için tek bir varlıktır diyebiliriz belki. Ağaçla onu tamamen kaplamış sarmaşığı da tek bir bitki olarak görebiliriz. İnsan bedenini meydana getiren bakteri kolonilerinin zaten tek bir varlık olduğunu yani insan olduğunu düşünüyoruz. Bakteri kolonilerini insandan ayrı düşünmüyoruz.

İlginç bir konu. Düşünme fırsatı ve yazma motivasyonu verdiğin için de teşekkürler.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s